Η Ναυμαχία της Σαλαμίνος (Σεπτέμβριος 480 π.Χ.)

«Ὦ παῖδες Ἑλλήνων, ἴτε (προχωρήστε), ἐλευθεροῦτε πατρίδ᾿ ἐλευθεροῦτε δὲ παῖδας, γυναῖκας, θεῶν τε πατρώων ἔδη (ναούς), θῆκας (τάφους) τε προγόνων· νῦν (τώρα) ὑπὲρ πάντων ὁ ἀγὼν». Ὁ Παιάνας τῶν Σαλαμινομάχων.

Η Εκστρατεία του Ξέρξη κατά της Ελλάδος

Ο Βασιλέας Ξέρξης Α΄ (519-465 π.Χ.) της Περσίας, 10 χρόνια μετά την ήττα του πατέρα του Δαρείου Α΄ (550-486 π.Χ.) στη μάχη του Μαραθώνος (490 π.Χ.), αποφάσισε να εκστρατεύσει εκ νέου εναντίον της Ελλάδος, επιλέγοντας αυτή τη φορά να κινηθεί τόσο από ξηράς όσο και από θαλάσσης. Η κατάκτηση και η μετατροπή της Ελλάδος σε περσική σατραπεία θα ενίσχυε την εξουσία του και θα εξάλειφε μια «ἐν δυνάμει» απειλή κατά της αυτοκρατορίας του. Η κατάληψη της οικονομικά και στρατιωτικά ισχυρής Ελλάδος, θα οδηγούσε στην υποταγή και άλλους λαούς, όπως εύστοχα είπε ο Ξέρξης, «Έτσι θα μπουν στο ζυγό της σκλαβιάς κι όσοι μας έφταιξαν κι όσοι δε μας έφταιξαν (Οὕτω οἵ τε ἡμῖν αἴτιοι ἕξουσι δούλιον ζυγὸν οἵ τε ἀναίτιοι)», [Ηρόδοτος (7.8γ2)]. Η Αθήνα και η Σπάρτη συμμάχησαν για την αντιμετώπιση της απειλής του ενός εκατομμυρίου στρατιωτών και των 1.200 πλοίων, σύμφωνα με τον Ηρόδοτο. Σύγχρονοι ιστορικοί εκτιμούν ότι η συνολική δύναμη των μαχίμων στρατιωτών δεν υπερέβαινε τις 300.000, ενώ οι παρέχοντες υπηρεσίες διοικητικής μέριμνας ήταν διπλάσιοι. Ο αριθμός των πλοίων πρέπει να ήταν αυτός που ανέφερε ο Ηρόδοτος.

Η Περσία αποτελούσε την μοναδική υπερδύναμη της εποχής και ο έλεγχος της Μεσογείου ήταν ζωτικής σημασίας για την εδραίωση της κυριαρχίας της. Στις ημέρες μας παρατηρούνται ανάλογες γεωπολιτικές επιδιώξεις: Η Ρωσία θέλει να καταλάβει την Ουκρανία, η Κίνα την Ταϊβάν, ενώ οι ΗΠΑ θέλουν να ελέγξουν τα στενά του Ορμούζ και να μην επιτρέψουν στο Ιράν να αποκτήσει πυρηνικά όπλα. Το Ιράν από τη πλευρά του θέλει να ελέγξει τόσο το Περσικό Κόλπο, όσο και την Ερυθρά Θάλασσα.

Η Κάθοδος των Περσών

Ο Περσικός στρατός αφού διέσπασε την άμυνα των Ελλήνων στις Θερμοπύλες (βλέπε σχετικό άρθρο Η Μάχη των Θερμοπυλών (480 π.Χ.) κινήθηκε προς νότον. Ο ελληνικός στόλος που κάλυπτε τα πλευρά του ελληνικού στρατού, μετά την επιτυχή αντιμετώπιση του στόλου του Ξέρξη στο Αρτεμίσιο, κατευθύνθηκε στον Κόλπο του Σαρωνικού. Ο Θεμιστοκλής μεταχειριζόμενος κάθε μέσον αγωνίστηκε να πείσει τους συμπατριώτες του να εγκαταλείψουν την Αθήνα και να μεταβούν στα πλησιέστερα νησιά. Τον Αύγουστο του 480 π.Χ., οι Πέρσες είχαν καταλάβει την Αττική και πυρπόλησαν την Αθήνα. Στις αρχές Σεπτεμβρίου, η κατάσταση είχε διαμορφωθεί ως εξής:

Στο έδαφος οι Έλληνες αποφάσισαν να αντιμετωπίσουν τους εισβολείς στον ισθμό της Κορίνθου, ο οποίος λόγω του μικρού εύρους και του υπάρχοντος τείχους, παρείχε πλεονέκτημα στους αμυνόμενους. Στη θάλασσα όμως δεν είχαν λάβει απόφαση εάν θα ναυμαχούσαν στην περιοχή της Σαλαμίνος ή θα κατευθύνονταν προς τον ισθμό εγγύτερα στην Πελοπόννησο. Σε κάθε περίπτωση απαιτούνταν ένα ισχυρό κτύπημα προκειμένου να ανακοπεί η προέλαση των Περσών, οι οποίοι είχαν θέσει ως τελικό αντικειμενικό σκοπό την κατάληψη ολοκλήρου της Ελλάδος.

Οι Αντίπαλες Δυνάμεις

ΕΛΛΑΣ: Ο ενωμένος ελληνικός στόλος αποτελείτο από 378 πλοία συγκεντρωμένα στη Σαλαμίνα. Η Αθήνα συμμετείχε με 180 τριήρεις, η Κόρινθος με 40, η Αίγινα με 30, τα Μέγαρα και η Χαλκίδα με 20 και η Σπάρτη με 16. Δεκατέσσερις επιπλέον ελληνικές πόλεις συμμετείχαν με μικρότερο αριθμό πλοίων. Τα περισσότερα εξ αυτών ήσαν τριήρεις (170 κωπηλάτες, 85 σε κάθε πλευρά σε τρεις επάλληλες σειρές) και τα υπόλοιπα πεντηκόντοροι (50 κωπηλάτες, 25 σε κάθε σειρά). Ο συνολικός αριθμός των οπλιτών που επέβαιναν επί των πλοίων υπολογίζεται σε περίπου 4.500 (15 σε κάθε πλοίο). Η αρχηγία του στόλου ανατέθηκε για λόγους σκοπιμότητος στον Σπαρτιάτη Ναύαρχο Ευρυβιάδη. Ο Αθηναίος Ναύαρχος Θεμιστοκλής αποδείχθηκε ο πρωταγωνιστής και ο ιθύνων νους της ναυμαχίας της Σαλαμίνος. Οι επικεφαλής των δυνάμεων της Κορίνθου Αδείμαντος και της Αίγινας Κριός υπήρξαν εκ των πρωταγωνιστών της συγκρούσεως.

ΠΡΟΗΓΟΥΜΕΝΟ

Φρίκη στη Γρανάδα: Έβαζαν ευάλωτους ανθρώπους να παλεύουν για χρήματα και ναρκωτικά – Μία μάχη κατέληξε σε θάνατο

ΕΠΟΜΕΝΟ

Πατούλης για το ιατρείο στο Κολωνάκι: «Πήγαμε για έλεγχο και δεν μας άνοιξαν – Να μπαίναμε από το μπαλκόνι;»

ΠΕΡΣΙΑ. Τα περσικά πλοία που συμμετείχαν στη ναυμαχία υπολογίζονται σε 700 με 800, προερχόμενα από υποτελή στην αυτοκρατορία έθνη (Η Φοινίκη με 300 τριήρεις, η Αίγυπτος με 200, η Κύπρος με 150, η Κιλικία με 100, η Ιωνία με 100, λοιπές πόλεις 250). Ο περσικός στόλος είχε απωλέσει περί τα 500 πλοία λόγω της κακοκαιρίας στο ακρωτήριο Σηπιάδα της Μαγνησίας και στα Κοίλα της Εύβοιας και περί τα 50 στη ναυμαχία του Αρτεμισίου. Οι επιβαίνοντες στα πλοία στρατιώτες ανέρχονταν σε 32.000 (40 ανά τριήρη). Οι ετεροθαλείς αδελφοί του Ξέρξη Αριαβίγνης και Αχαιμένης τέθηκαν επικεφαλής των ιωνικών-καρικών και αιγυπτιακών μοιρών αντίστοιχα. Ο Πρεξάσπης (530-450 π.Χ.) με το Μεγάβαζο ηγούνταν των Φοινικικών δυνάμεων, ενώ η Βασίλισσα Αρτεμισία της Αλικαρνασσού υπήρξε η μοναδική γυναίκα διοικητής ναυτικής δυνάμεως.

Τα Γεγονότα πριν την Ναυμαχία

Η κύρια διαφωνία μεταξύ των Ευρυβιάδη, Αδείμαντου και του Θεμιστοκλή αφορούσε την περιοχή διεξαγωγής της ναυμαχίας. Ο Σπαρτιάτης ναύαρχος δεν είχε τη στόφα του μεγάλου ηγέτη και δυσκολευόταν να λάβει δύσκολες αποφάσεις, ενώ ο Κορίνθιος Αδείμαντος ήθελε ο στόλος να πλεύσει στον όρμο των Κεχριών. Το σκεπτικό των Πελοποννησιών ήταν το εξής: Σε περίπτωση επικρατήσεως των Περσών, οι Έλληνες θα εγκλωβίζονταν στα στενά της Σαλαμίνος, ενώ εάν μετέβαιναν στον ισθμό θα μπορούσαν να διαφύγουν για να υπερασπιστούν τις πόλεις τους. Ο Θεμιστοκλής γνώριζε πολύ καλά ότι δεν θα υπάρξει άλλη ευκαιρία να βρεθεί συγκεντρωμένος όλος ο ελληνικός στόλος και ήταν πεπεισμένος ότι ο ιδανικός χώρος ήταν τα στενά της Σαλαμίνος. Οι Έλληνες μόνο στη θάλασσα θα μπορούσαν να νικήσουν τους Πέρσες, επιλέγοντας το πεδίο της μάχης, εκμεταλλευόμενοι τις ανώτερες ναυτικές ικανότητές τους και τα πλεονεκτήματα των ευέλικτων πλοίων τους. Στην ανοιχτή θάλασσα οι Πέρσες είχαν το πλεονέκτημα, ενώ τα στενά ευνοούσαν τους Έλληνες. Η γεωγραφία αποτελεί ανέκαθεν τον σταθερό παράγοντα των στρατιωτικών επιχειρήσεων. Όποιος τον αγνοεί πληρώνει το τίμημα. Στις ημέρες μας τα μεγάλα αμερικανικά πολεμικά πλοία δεν εισέρχονται στα στενά του Ορμούζ, γιατί καθίστανται ευάλωτα.

Πίνακας του Κωνσταντίνου Βολανάκη (1837-1907) για την ναυμαχία της Σαλαμίνος (1882)

Δύο περιστατικά έχουν περάσει στην ιστορία τα οποία είναι ενδεικτικά του κλίματος που επικρατούσε κατά τα συμβούλια των αρχηγών. Ο Θεμιστοκλής άρχισε να ομιλεί πριν του δοθεί ο λόγος, γεγονός που προκάλεσε τη πρώτη στιχομυθία.

• Αδέιμαντος: «Στους αγώνες αυτοί που ξεκινούν πριν την ώρα τους τους ραβδίζουν».
• Θεμιστοκλής: «Ναι αλλά αυτοί που καθυστερούν δεν στεφανώνονται». (8ο Βιβλίο Ηροδότου Ουρανία στίχος 59)

Όταν ο Ευρυβιάδης θυμωμένος σήκωσε το ραβδί του για να τον χτυπήσει, ο Θεμιστοκλής είπε την περίφημη φράση: «Πάταξον μέν, ἄκουσον δέ (Χτύπησε με, αλλά άκουσέ με)».

Στη συνέχεια ο Αδείμαντος έγινε περισσότερο πικρόχολος, προτρέποντας τον Θεμιστοκλή να σωπάσει γιατί στερείται πατρίδος, αποκαλώντας τον «άπολη (χωρίς πόλη)» και πρότεινε στον Ευρυβιάδη να του στερήσει το δικαίωμα της ψήφου. Ο Θεμιστοκλής κατακεραύνωσε τον Αδείμαντο και τους Κορίνθιους λέγοντας, ότι οι Αθηναίοι διέθεταν την ισχυρότερη πόλη, όσο είχαν τα 200 πολεμικά πλοία τους. (8ο Βιβλίο Ηροδότου Ουρανία στίχος 61).

Ο Θεμιστοκλής τελικά τα έπαιξε όλα για όλα. Έστειλε τον Μικρασιάτη δούλο του Σίκκινο, που μιλούσε περσικά, να ειδοποιήσει τον Ξέρξη, προκειμένου να τους εμποδίσει να διαφύγουν. Ο Ξέρξης επιθυμούσε να τελειώνει με τους Έλληνες μια και καλή και γι’ αυτό μετακίνησε τον στόλο του και έκλεισε τα στενά.

Η Ναυμαχία

Η αυγή της 22ας ή 28ης Σεπτεμβρίου του 480 π.Χ., βρήκε τους δύο στόλους αντιμέτωπους στον θαλάσσιο χώρο των στενών της Σαλαμίνος (Αμφιάλη-Ακρωτήριο Κυνόσουρας). Ο Θεμιστοκλής τοποθέτησε τα αθηναϊκά πλοία στο αριστερό της ελληνικής παρατάξεως έναντι των φοινικικών, που αποτελούσαν το ισχυρότερο τμήμα του εχθρικού στόλου. Σύμφωνα με τον ιστορικό Πλούταρχο (45-120 μ.Χ.), ο Θεμιστοκλής γνώριζε και εκμεταλλεύτηκε το «καιρό» των στενών. Το πρωί ο άνεμος φυσούσε βορειοδυτικός με τα ελληνικά πλοία να υποχωρούν κωπηλατώντας προς τα πίσω. Στις 10:00 ο άνεμος γύρισε νοτιοανατολικός, ο οποίος δεν ήταν πολύ ισχυρός, αλλά αιφνιδίασε τους Πέρσες και άλλαξε την κατάσταση στο πεδίο. Τα εχθρικά πλοία αποκάλυψαν τα πλευρά τους στις ελληνικές τριήρεις και ο αυξημένος κυματισμός δημιούργησε κλυδωνισμούς οι οποίοι μείωσαν την αποτελεσματικότητα των βολών των πολυάριθμων τοξοτών που επέβαιναν επ’ αυτών.

Η γενναιότητα, η τόλμη και η ναυτοσύνη των Ελλήνων, συνεπικουρούμενες από τη θαλάσσια αύρα, έδωσαν τη νίκη στους προγόνους μας. Οι Φοίνικες υποχώρησαν δημιουργώντας σύγχυση στο σύνολο του στόλου, η οποία εντάθηκε από τις καχυποψίες και τα φυλετικά μίση που ελλόχευαν στο βαρβαρικό στρατόπεδο. Στο τέλος της ημέρας 200 περσικές τριήρεις μεταβλήθηκαν σε επιπλέοντα ξύλα. Οι ελληνικές απώλειες ανήλθαν σε 40 πλοία. Το ηθικό των Περσών κατρακύλησε στο βυθό της θαλάσσης. Ο Ξέρξης αποχώρησε από την Ελλάδα αναθέτοντας τη συνέχιση της εκστρατείας στον εξάδελφο και κουνιάδο του Μαρδόνιο (525-479 π.Χ.).

Ο Επίλογος

• Η νίκη των Ελλήνων στη Σαλαμίνα αποτελεί μια από τις λαμπρότερες σελίδες της ιστορίας μας, η οποία εκτός από την υπεράσπιση της ελευθερίας μας, διαφύλαξε και την πορεία του ευρωπαϊκού πολιτισμού.
• Οι 15 πολιτείες οι οποίες επωμίσθηκαν την υπεράσπιση της Ελλάδος ήσαν: η Αθήνα, η Σπάρτη, η Κόρινθος, η Αρκαδία, η Ηλεία, η Τροιζήνα, τα Μέγαρα, η Σικυώνα, η Επίδαυρος, η Τίρυνθα, οι Πλαταιές, οι Μυκήνες, οι Θεσπιές, η Ερμιόνη και ο Φλειούς (πλησίον της Νεμέας). Οι λοιπές είτε μήδισαν (προσχώρησαν στους Πέρσες), είτε αδράνησαν (συμμετείχαν στους Ολυμπιακούς Αγώνες που διεξήχθησαν κανονικά το 480 π.Χ.).

• Η ναυμαχία της Σαλαμίνος επιβεβαίωσε ότι η ενότητα ενός λαού αποτελεί αναντικατάστατο παράγοντα της ισχύος του. Την αυτονόητη αυτή αλήθεια αδυνατούμε να ενστερνισθούμε λόγω του πελώριου, ατιθάσευτου και αυτοκαταστροφικού μας εγώ, το οποίο υπήρξε διαχρονικά η αιτία πολλών συμφορών μας.
• Για την κοσμοϊστορική αυτή νίκη, ανεγέρθηκε μνημείο στην Κυνόσουρα της Σαλαμίνας, αντάξιο της νεοελληνικής μιζέριας μας. Θα έπρεπε κατ’ ελάχιστον να υπάρξει κατάλληλη διαμόρφωση του περιβάλλοντος χώρου και ενημερωτικά βοηθήματα σχετικά με τη διεξαγωγή της ναυμαχίας και τους πρωταγωνιστές.
• Χωρίς τη νίκη της Σαλαμίνος δεν θα υπήρχε ούτε Παρθενώνας, ούτε χρυσούς αιώνας. Οι ευλαβείς προσκυνητές του χώρου, στα παιχνιδίσματα του νερού με τον ήλιο, μπορούν να διακρίνουν τους σαλαμινομάχους να μάχονται με ανδρεία και μπορούν να αφουγκραστούν στα γυρίσματα του μπάτη τον αντίλαλο του Παιάνα: « Ὦ παῖδες Ἑλλήνων, ἲτε, ἐλευθεροῦτε πατρίδα…».

Ο τύμβος των Σαλαμινομάχων στη Κυνόσουρα της Σαλαμίνος

Αντιστράτηγος ε.α. Ιωάννης Κρασσάς

Σεπτέμβριος 2026