Όταν ο αυταρχισμός κερδίζει έδαφος
Για το μέσο πολίτη του κόσμου, η ποιότητα της δημοκρατίας έχει επιστρέψει στα επίπεδα του 1978
Μου έρχεται ξανά και ξανά η έκφραση στο μυαλό μου που λέγεται από γηραιότερους ανθρώπους, ότι κάποια πράγματα τα έχουμε ως δεδομένα και δεν καταλαβαίνουμε την αξία τους. Δυστυχώς, πολλές φορές αυτό είναι αλήθεια. Όπως για την αξία της δημοκρατίας. Μέσα από τη φετινή έκθεση του V-Dem Institute ένα δυνατό πολιτικό «καμπανάκι» μόλις χτύπησε.
Φαίνεται, λοιπόν, ότι στο τέλος του 2025 ο κόσμος μετρά 92 αυταρχικά καθεστώτα και 87 δημοκρατίες. Ακόμη πιο ανησυχητικό είναι το γεγονός ότι το 74% του παγκόσμιου πληθυσμού, περίπου 6 δισ. άνθρωποι, ζει πλέον σε αυταρχίες, ενώ μόλις το 7% ζει σε φιλελεύθερες δημοκρατίες. Για το μέσο πολίτη του κόσμου, η ποιότητα της δημοκρατίας έχει επιστρέψει στα επίπεδα του 1978.
Και αυτή η εικόνα βασίζεται σε μια ψευδαίσθηση της Δύσης. Γιατί, για πολλά χρόνια πίστεψε ότι η πορεία της Ιστορίας ήταν σχεδόν αυτονόητη. Ότι μετά τις μεγάλες ανατροπές του 20ού αιώνα, δημοκρατία, το κράτος Δικαίου, οι ατομικές ελευθερίες και οι ανοικτές κοινωνίες είχαν κατοχυρώσει μια σχετική παγκόσμια υπεροχή. Σήμερα όμως, ο αυταρχισμός δεν αποτελεί, πια, εξαίρεση ή κατάλοιπο άλλων εποχών. Επανέρχεται ως ισχυρό μοντέλο διακυβέρνησης, με οικονομική επιρροή, τεχνολογικά εργαλεία, γεωπολιτικές συμμαχίες και αυξημένη δυνατότητα παρέμβασης στις διεθνείς εξελίξεις.
Αυτό είναι που πρέπει να μας απασχολήσει περισσότερο για το μέλλον. Δεν πρόκειται μόνο για το πώς κυβερνώνται ορισμένες χώρες στο εσωτερικό τους. Πρόκειται για το πώς αλλάζει συνολικά η παγκόσμια ισορροπία. Όσο περισσότερα αυταρχικά καθεστώτα αποκτούν ισχύ, τόσο περισσότερο αλλάζει και το περιβάλλον μέσα στο οποίο κινούνται οι δημοκρατίες. Οι διεθνείς οργανισμοί πιέζονται, η αξία του Διεθνούς Δικαίου αμφισβητείται ευκολότερα, η προπαγάνδα γίνεται πιο επιθετική, η πληροφορία χειραγωγείται, ενώ η ίδια η έννοια της πολιτικής ελευθερίας αντιμετωπίζεται σε αρκετές περιοχές του κόσμου ως δευτερεύον ζήτημα μπροστά στην ισχύ και στον έλεγχο.
Μέσα σε αυτή τη νέα πραγματικότητα, η Ευρώπη δεν έχει την πολυτέλεια να είναι αφελής. Οφείλει να καταλάβει ότι η δημοκρατία δεν είναι μόνο αξιακή επιλογή. Είναι και στρατηγικό πλεονέκτημα. Είναι αυτό που ξεχωρίζει την ευρωπαϊκή ταυτότητα από τα καθεστώτα φόβου, φίμωσης και συγκεντρωτισμού. Και γι’ αυτό χρειάζεται ενότητα, πολιτική ωριμότητα και αποφασιστικότητα.
Για την Ελλάδα το μήνυμα είναι ακόμη πιο καθαρό. Σε έναν κόσμο πιο σκληρό, πιο αβέβαιο και πιο ανταγωνιστικό, η χώρα δεν έχει συμφέρον από αστάθεια, εσωστρέφεια και διαρκή αμφισβήτηση της πορείας της. Έχει ανάγκη από σταθερό βηματισμό, θεσμική αυτοπεποίθηση και συνέπεια στην ευρωπαϊκή της τροχιά. Η πολιτική σταθερότητα δεν είναι διαχειριστική λεπτομέρεια. Είναι προϋπόθεση εθνικής αντοχής.
Η έκθεση, λοιπόν, δεν μας λέει μόνο ότι ο αυταρχισμός είναι ισχυρός, αλλά και ότι οι δημοκρατίες καλούνται να αποδείξουν ξανά γιατί αξίζουν να ηγούνται. Όχι με αλαζονεία, αλλά με αποτελεσματικότητα. Όχι με φόβο, αλλά με αυτοπεποίθηση. Όχι με ιστορική νωθρότητα, αλλά με συνείδηση της αποστολής τους. Γιατί όταν ο αυταρχισμός απλώνεται, δεν αρκούν οι διακηρύξεις. Αυτά που χρειάζονται είναι σταθερότητα, σοβαρότητα και ένα κράτος που αποδεικνύει καθημερινά ότι η Δημοκρατία μπορεί να προστατεύει, να αποφασίζει, να προχωρά και να σέβεται τη δημοκρατία των άλλων. Εκεί θα κριθεί η επόμενη εποχή.
