Το ανοσοποιητικό σύστημα αποτελεί ένα σύνολο οργάνων και κυττάρων, που συνεργάζονται μεταξύ τους για να προστατεύσουν τον ανθρώπινο οργανισμό από  εξωγενείς βλαπτικούς παράγοντες, όπως οι ιοί και τα μικρόβια.  

Ωστόσο, μερικές φορές αντιμετωπίζει σαν «ξένα» τα δικά του κύτταρα, αντιδρά και τα καταστρέφει και αυτό έχει σαν συνέπεια την εκδήλωση νόσων, που ονομάζονται αυτοάνοσα νοσήματα.

Μιλώντας στο www.vradini.gr, η Ρευματολόγος και Συντονίστρια Διευθύντρια της Ρευματολογικής Μονάδας στο νοσοκομείο «Σισμανόγλειο», Κυριακή Μποκή, αναλύει τα πάντα γύρω από το ανοσοποιητικό σύστημα, καθώς και τον ρόλο του στη σοβαρή νόσο COVID-19.

Κυριακή Μποκή

Τι είναι το ανοσοποιητικό σύστημα;                        

Το ανοσοποιητικό ή ανοσολογικό σύστημα είναι ένα σύνολο οργάνων και  κυττάρων, που συνεργάζονται μεταξύ τους για να προστατεύσουν από οποιοδήποτε «ξένο» παράγοντα που μπορεί να εισέλθει στον οργανισμό, όπως είναι οι ιοί και τα μικρόβια. Το ανοσοποιητικό σύστημα είναι λοιπόν αμυντικό σύστημα, το οποίο αντιμετωπίζει τους εξωγενείς βλαπτικούς παράγοντες και συνεπώς προστατεύει τον οργανισμό. Η λειτουργία του ονομάζεται ανοσία. Ανεπαρκής ανοσία σημαίνει αυξημένη ευπάθεια σε λοιμώξεις.

Από ποιες ασθένειες μας προστατεύει;

Το ανοσοποιητικό σύστημα προστατεύει τον οργανισμό μας, εκτός από λοιμογόνους παράγοντες, όπως είπαμε, και από περιβαλλοντικά στοιχεία που λειτουργούν ως αλλεργιογόνα, ικανά να πυροδοτήσουν έντονες αλλεργικές αντιδράσεις. Επίσης έχει την ικανότητα να «θυμάται» τα παθογόνα με τα οποία έχει έρθει σε επαφή και έχει αντιμετωπίσει, με τη δημιουργία των «κυττάρων μνήμης», και σε αυτό στηρίζεται η ανάπτυξη των εμβολίων, τα οποία μας προστατεύουν από σοβαρά λοιμώδη νοσήματα.

Τι ασθένειες μπορεί να προκαλέσει και γιατί;

Το ανοσοποιητικό σύστημα διαδραματίζει καθοριστικό ρόλο στη διατήρηση της υγείας μας. Έχει μία αξιοσημείωτη ικανότητα να αναγνωρίζει τα «δικά του κύτταρα από τα ξένα». Μερικές φορές όμως, αντιμετωπίζει σαν «ξένα» τα δικά του κύτταρα, αντιδρά και τα καταστρέφει και αυτό έχει σαν συνέπεια την εκδήλωση νόσων, που ονομάζονται αυτοάνοσανοσήματα. Αυτή η αντίδραση του ανοσοποιητικού συστήματος προκαλείται από την αλληλεπίδραση πληθώρας παραγόντων, όπως είναι γενετικοί, περιβαλλοντικοί, ορμονικοί, κ.α. Τα αυτοάνοσα νοσήματα εκδηλώνονται με ποικιλία συμπτωμάτων από το δέρμα, τις αρθρώσεις καθώς και συστηματικές εκδηλώσεις, όπως είναι ο πυρετός, η κόπωση και η προσβολή μειζόνων οργάνων, πχ. πνεύμονες, καρδιά, νεφροί, νευρικό σύστημα. Αυτή η σημαντική ιδιότητα του ανοσοποιητικού να αναγνωρίζει τα «δικά του από τα ξένα» έχει εφαρμογή και στις μεταμοσχεύσεις ιστών και οργάνων. Για την επιτυχή έκβαση των μεταμοσχευμένων οργάνων και τη μη απόρριψη θα πρέπει τα κύτταρα του μοσχεύματος να έχουν αντιγόνα ιστοσυμβατότητας παρόμοια με αυτά του λήπτη.

Πως επιδρά το στρες στο ανοσοποιητικό σύστημα;

Το στρες έχει επίδραση συνολικά στη νοσηρότητα των ανθρώπων. Έχει ενοχοποιηθεί για την εμφάνιση ή επιδείνωση αρκετών χρόνιων νοσημάτων, όπως η υπέρταση, η κατάθλιψη, το σύνδρομο χρόνιας κόπωσης και διάφορες νευροψυχιατρικές διαταραχές. Γνωρίζουμε ότι τα περισσότερα αυτοάνοσα νοσήματα εκδηλώνονται συνήθως ή επιδεινώνονται μετά από κάποιο σοβαρό γεγονός που προκάλεσε έντονο στρες. Επίσης το στρες φαίνεται να αυξάνει την ευπάθεια και σε ορισμένες λοιμώξεις.

Πώς μπορούμε να καταλάβουμε σε τι κατάσταση βρίσκεται το ανοσοποιητικό μας σύστημα;

Η βασική μέθοδος ελέγχου της λειτουργικότητας του ανοσοποιητικού συστήματος, βασίζεται στον έλεγχο της ακεραιότητας των οργάνων που το απαρτίζουν. Συγκεκριμένα διακρίνουμε τα κεντρικά ή πρωτογενή όργανα – μυελός των οστών και θύμος αδένας, και τα δευτερογενή, στα οποία ανήκουν οι λεμφαδένες, ο σπλήνας και ο λεμφικός ιστός που αναπτύσσεται στο βλεννογόνο του στομάχου, των πνευμόνων και του δέρματος. Η πολυεστιακή αυτή εντόπιση έχει ως σκοπό την άμεση και αποτελεσματικότερη αντιμετώπιση των διαφόρων παθογόνων μικροοργανισμών, που μπορεί να εισβάλλουν από οποιαδήποτε πύλη εισόδου στον ανθρώπινο οργανισμό. Βασικοί ενορχηστρωτές της ανοσολογικής απόκρισης που λαμβάνει χώρα στα επιμέρους προαναφερθέντα όργανα του ανοσοποιητικού συστήματος είναι τα κύτταρα άμυνας του οργανισμού, τα οποία ανάλογα με τον τρόπο δράσης τους συνιστούν είτε τη φυσική είτε την επίκτητη ανοσία. Συγκεκριμένα κυτταρικοί πληθυσμοί, όπως τα ουδετερόφιλα, τα μονοκύτταρα-μακροφάγα και άλλα είναι οι άμεσοι μεσολαβητές της ανοσολογικής απάντησης, που αναγνωρίζουν τον ξένο εισβολέα και κινητοποιούνται με σκοπό την εξάλειψή του. Από την άλλη πλευρά, τα κύτταρα της επίκτητης ανοσίας, στην οποία ανήκουν τα Τ και Β λεμφοκύτταρα, αποτελούν τη δεύτερη και πιο εξειδικευμένη γραμμή άμυνας, αναγνωρίζουν και στρέφονται κατά συγκεκριμένου εισβολέα, δεδομένου ότι έχουν ‘’εκπαιδευτεί’’ στην αντιμετώπισή του. Η ομαλή λειτουργία του ανοσοποιητικού συστήματος, εξαρτάται από τη γενικότερη κατάσταση της υγείας ενός ατόμου, την ύπαρξη υποκείμενων νοσημάτων καθώς και την πιθανή φαρμακευτική αγωγή που λαμβάνει. Επίσης το στρες, ο τρόπος ζωής και η διατροφή είναι στοιχεία που λαμβάνονται υπόψη, με σκοπό να εκτιμήσουμε αδρά το επίπεδο άμυνας και ετοιμότητας του ανθρώπινου οργανισμού.

Πώς μπορούμε να το ενισχύσουμε;

Γίνεται σαφές πως ένας υγιής οργανισμός μπορεί πιο εύκολα να αντιμετωπίσει έναν λοιμογόνο παράγοντα, επιταχύνοντας παράλληλα τις διαδικασίες για την ανάκαμψή του. Όπως ήδη αναφέρθηκε, ένας υγιεινός τρόπος διαβίωσης θα μπορούσε να συμβάλλει αποτελεσματικά στην επίτευξη του βασικού στόχου, που είναι η ενίσχυση του ανοσοποιητικού συστήματος. Η τροποποίηση των διατροφικών συνηθειών, η σωματική άσκηση, η αποφυγή καταχρήσεων (αλκοόλ και καπνού), θα μπορούσαν να συμβάλλουν δραστικά στην ενίσχυση του ανοσοποιητικού συστήματος. Τέλος, η αποφυγή και η καλύτερη διαχείριση «στρεσογόνων» καταστάσεων, βοηθάει στη διατήρηση της ομοιοστασίας του ανοσοποιητικού συστήματος.

Ποιος είναι ο ρόλος του ανοσοποιητικού συστήματος στη σοβαρή νόσο COVID-19;

Με την είσοδο του ιού στον οργανισμό, ενεργοποιούνται οι μηχανισμοί φυσικής ανοσίας, με αποτέλεσμα την παραγωγή πρωτεϊνικών μορίων, που ονομάζονται κυτταροκίνες. Οι πρωτεΐνες αυτές με τη σειρά τους, στρατολογούν τα κύτταρα του ανοσοποιητικού συστήματος με σκοπό την αντιμετώπιση του  ξένου εισβολέα. Να σημειώσουμε ότι σε ένα μικρό ποσοστό ασθενών με νόσο COVID-19, η πρώτη αυτή ανοσολογική απόκριση μπορεί να είναι ιδιαιτέρως έντονη, γεγονός που οδηγεί σε υπερέκκριση κυτταροκινών, με κινητοποίηση των μονοκύτταρων – μακροφάγων, τα οποία στρέφονται πλέον και εναντίον  ιδίων κυττάρων του οργανισμού. Πρόκειται για σύνδρομο που οδηγεί στην κατάρρευση της λειτουργίας των οργάνων, με εικόνα πολυοργανικής ανεπάρκειας. Δυστυχώς, δεν είναι γνωστό ποια άτομα τελικά θα εμφανίσουν τη συγκεκριμένη επιπλοκή, με σημαντική ετερογένεια στη συχνότητα του συνδρόμου να παρατηρείται μεταξύ των δύο φύλων, αλλά και μεταξύ διαφορετικών φυλών.